هر روز صدها تن پسماند پزشکی و عفونی در کشور تولید میشود؛ زبالههایی که اگر از چرخه استاندارد جمعآوری و امحا خارج شوند، میتوانند به تهدیدی جدی برای سلامت شهروندان، منابع آب، خاک و محیطزیست تبدیل شوند.
اگرچه مسئولان از بهبود وضعیت مدیریت این پسماندها سخن میگویند، اما کارشناسان معتقدند هنوز فاصله قابل توجهی میان قوانین و واقعیت میدانی وجود دارد.
از اتاق عمل تا محل دفن؛ زبالههایی که با زبالههای معمولی تفاوت دارند
وقتی صحبت از زباله به میان میآید، ذهن بیشتر مردم به سمت پسماندهای خانگی میرود؛ اما در دل بیمارستانها،درمانگاهها،آزمایشگاهها، مراکز دندانپزشکی و حتی مطبهای پزشکی، نوع دیگری از زباله تولید میشود که خطر آن به مراتب بیشتر از زبالههای شهری است.
سرنگهای آلوده، تیغهای جراحی، کیسههای خون، بافتهای انسانی، پانسمانهای آغشته به ترشحات بیماران، داروهای تاریخ گذشته،مواد شیمیایی آزمایشگاهی وحتی پسماندهای رادیواکتیو،همگی درگروه پسماندهای پزشکی قرار میگیرند؛پسماندهایی که سازمان جهانی بهداشت (WHO) آنها را ازمهمترین تهدیدهای بهداشت عمومی درجهان میداند.
براساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، حدود ۸۵ درصد پسماندهای مراکز درمانی، مشابه زبالههای عادی هستند اما ۱۵ درصد باقیمانده، جزو پسماندهای خطرناک محسوب میشوند؛پسماندهایی که شامل مواد عفونی، شیمیایی، دارویی، سمی و رادیواکتیو هستند و در صورت مدیریت نادرست، میتوانند خسارتهای جبران ناپذیری به سلامت انسان و محیط زیست وارد کنند.
در ایران نیز حجم تولید این پسماندها طی سالهای اخیر افزایش یافته است؛افزایش تعداد مراکز درمانی، توسعه خدمات پزشکی، رشد جمعیت سالمند و تجربه همه گیری کرونا باعث شده مدیریت پسماندهای عفونی بیش از گذشته اهمیت پیدا کند.
محسن فرهادی رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت درباره متوسط تولید پسماند بیمارستانی در ایران، گفت: درحال حاضر به ازای هر تخت بیمارستانی، حدود ۳ کیلو و ۵۰۰ گرم پسماند تولید میشود که از این مقدار، حدود یک کیلو و نیم، پسماند عفونی و تیز و برنده است.
وقتی یک سرنگ آلوده میتواند یک شهر را تهدید کند
خطر زبالههای بیمارستانی فقط به محیط بیمارستان محدود نمیشود. کوچک ترین خطا در تفکیک، حمل ونقل یا دفن این پسماندها میتواند زنجیره ای از آسیبهای انسانی و زیست محیطی را ایجاد کند.
متخصصان بهداشت محیط میگویند نخستین گروهی که در معرض خطر قرار دارند، کارکنان مراکز درمانی، نیروهای خدماتی، رانندگان خودروهای حمل پسماند، پاکبانان و حتی زباله گردها هستند.
یک سرنگ آلوده که به اشتباه وارد مخزن زباله عادی شود، میتواند ناقل بیماریهایی مانند هپاتیت B، هپاتیت C و HIV باشد. سازمان جهانی بهداشت بارها هشدار داده است که بخش قابل توجهی از ابتلاهای شغلی به این بیماریها، ناشی از آسیبهای ناشی از اجسام تیز و برنده آلوده است.
اما دامنه خطر به همین جا ختم نمیشود؛ دفن غیراصولی زبالههای عفونی باعث نفوذ شیرابههای آلوده به خاک میشود. این شیرابهها به مرور وارد سفرههای آب زیرزمینی شده و کیفیت منابع آب شرب را تهدید میکنند.
از سوی دیگر، سوزاندن غیراستاندارد پسماندهای پزشکی نیز خطر دیگری به همراه دارد؛ انتشار گازهای سمی مانند دیوکسین و فوران که از آلایندههای بسیار خطرناک هوا محسوب میشوند و ارتباط آنها با برخی سرطانها، اختلالات هورمونی و بیماریهای تنفسی در تحقیقات علمی به اثبات رسیده است.
کارشناسان همچنین نسبت به افزایش مقاومت میکروبی هشدار میدهند. ورود داروهای آنتی بیوتیکی و مواد دارویی به محیط زیست، شرایط مناسبی برای تکامل باکتریهای مقاوم ایجاد میکند؛ موضوعی که امروز یکی از مهمترین بحرانهای سلامت جهان به شمار میرود.
قانون چه میگوید و واقعیت چیست؟
در ایران قانون مدیریت پسماندها، ضوابط نسبتاً دقیقی برای مدیریت پسماندهای پزشکی تعیین کرده است؛ بر اساس ماده ۱۳ قانون مدیریت پسماند، مخلوط کردن پسماندهای پزشکی با زبالههای عادی، فروش یا بازیافت آنها ممنوع است و تولیدکنندگان موظفاند این پسماندها را به شکل اصولی تفکیک، بیخطرسازی و دفع کنند.
احمد شماعی، مسئول بهداشت و پسماند بیمارستانهای استان اصفهان، میگوید تمامی مراکز درمانی موظفند مطابق دستورالعملهای وزارت بهداشت، زبالههای عفونی را از محل تولید تفکیک کرده، در ظروف مخصوص نگهداری و سپس توسط شرکتهای دارای مجوز به مراکز امحا منتقل کنند.
به گفته او، خودروهای حمل این پسماندها در بسیاری از استانها به سامانه GPS مجهز شدهاند تا امکان رصد مسیر حمل وجود داشته باشد،با این حال، اجرای این قوانین همیشه بدون چالش نبوده است.
افزایش هزینههای بیخطرسازی، کمبود ظرفیت برخی مراکز امحا، نبود زباله سوزهای استاندارد در برخی استانها و فعالیت مراکز درمانی کوچک بدون تجهیزات مناسب، همچنان از مهم ترین مشکلات این حوزه محسوب میشوند.
محیط زیست؛ قربانی خاموش پسماندهای بیمارستانی
اگرچه نخستین نگرانی درباره پسماندهای عفونی، انتقال بیماری به انسان است، اما کارشناسان معتقدند خسارتهای زیست محیطی این زبالهها گاه ماندگارتر و پرهزینه تر از آثار بهداشتی آنهاست.
مریم کرمانی، معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیطزیست استان اصفهان،با اشاره به ماهیت این پسماندها میگوید:پسماندهای پزشکی به دلیل داشتن ویژگیهایی مانند سمیت، قابلیت اشتعال، خورندگی یا آلودگی میکروبی، در زمره «پسماندهای ویژه» قرار میگیرند و مدیریت آنها نیازمند رعایت دقیق ضوابط قانونی است.
به گفته او، اگر فرآیند بیخطرسازی و امحای این پسماندها به درستی انجام نشود، آلودگی خاک و منابع آب زیرزمینی دور از انتظار نخواهد بود؛ موضوعی که میتواند سلامت نسلهای آینده را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
کارشناسان محیط زیست هشدار میدهند که برخلاف آلودگی هوا که آثار آن معمولاً در کوتاه مدت قابل مشاهده است، آلودگی خاک و آب ناشی از دفن غیراصولی زبالههای عفونی ممکن است سالها بعد خود را نشان دهد؛ زمانی که پاکسازی آن تقریباً غیرممکن یا بسیار پرهزینه خواهد بود.
از سوی دیگر، سوزاندن غیراستاندارد این زبالهها نیز پیامدهای خاص خود را دارد؛اگر زباله سوزها مجهز به سیستمهای کنترل آلاینده نباشند، گازهای سمی و ذرات معلق خطرناک وارد جو میشوند و علاوه بر آسیب به محیط زیست، سلامت ساکنان مناطق اطراف را نیز تهدید میکنند.
فاصله میان قانون و اجرا؛ چرا هنوز چالش پابرجاست؟
ایران از نظر قوانین، کمبود چندانی در حوزه مدیریت پسماندهای پزشکی ندارد؛علاوه برقانون مدیریت پسماند، دستورالعمل «روشهای اجرایی مدیریت پسماندهای پزشکی و وابسته» که از سال ۱۳۸۶ مبنای عمل مراکز درمانی قرار گرفته، تمامی مراحل تفکیک، بسته بندی، نگهداری، حمل، بی خطرسازی و امحا را مشخص کرده است.
با این حال، کارشناسان معتقدند مشکل اصلی، اجرای یکنواخت این قوانین در سراسر کشور است؛ هزینه بالای خرید دستگاههای بیخطرساز، افزایش قیمت خدمات شرکتهای حمل و امحای پسماند، فرسودگی برخی تجهیزات، نبود مراکز امحای استاندارد در همه استانها و تفاوت امکانات میان بیمارستانهای بزرگ و مراکز درمانی کوچک، از مهم ترین موانع اجرای کامل قوانین به شمار میروند.
احمد شماعی یکی از مهم ترین چالشهای موجود را مسائل اقتصادی میداند؛ او میگوید از سال ۱۴۰۲ و با تغییر شیوه انتقال و امحای زبالههای عفونی، هزینههای مدیریت این پسماندها افزایش یافته، اما بیمارستانها ناچارند برای حفظ سلامت جامعه این هزینهها را تأمین کنند.
در کنار مسائل اقتصادی، کارشناسان برنقش آموزش نیز تأکید دارند؛بسیاری از خطاهای رخ داده در مدیریت پسماندهای پزشکی، نه به دلیل نبود تجهیزات، بلکه ناشی از تفکیک نادرست در مبدأ است. به همین دلیل، آموزش مستمر کارکنان درمانی، نیروهای خدماتی و حتی بیماران و همراهان آنان، یکی از مهم ترین حلقههای مدیریت این زنجیره محسوب میشود.
اصفهان؛ الگویی برای مدیریت هوشمند پسماندهای پزشکی
در میان استانهای کشور، اصفهان به عنوان یکی از نمونههای موفق مدیریت پسماندهای پزشکی شناخته میشود؛مریم کرمانی میگوید از اردیبهشت ۱۴۰۳ تمامی پسماندهای عفونی بیمارستانها و مراکز درمانی شهرستان اصفهان و هفت شهرستان همجوار، پس از بیخطرسازی، به مرکز تخصصی امحای پسماندهای ویژه منتقل میشوند.
به گفته او، اجرای این طرح باعث شده روزانه از دفن حدود ۱۶ تا ۱۸ تن پسماند عفونی در مراکز دفن جلوگیری شود؛ اقدامی که نقش مهمی در کاهش آلودگیهای زیست محیطی داشته است.
اصفهان همچنین یکی از سه استان پایلوت اجرای طرح هوشمندسازی مدیریت پسماندهای پزشکی بود؛ طرحی که در آن از سامانههای الکترونیکی برای رصد مسیر تولید تا امحای زبالههای پزشکی استفاده میشود.
کارشناسان معتقدند توسعه چنین سامانههایی در سراسر کشور میتواند احتمال تخلف، دفن غیرقانونی یا خروج پسماندهای عفونی از چرخه رسمی را به حداقل برساند.
یک بحران جهانی که فقط مختص ایران نیست
چالش مدیریت پسماندهای پزشکی تنها به ایران محدود نمیشود. پس از همه گیری کرونا، تقریباً همه کشورهای جهان با رشد بیسابقه تولید ماسک، دستکش، لباسهای حفاظتی و سایر تجهیزات پزشکی یکبار مصرف روبه رو شدند.
سازمان جهانی بهداشت در گزارشهای خود هشدار داده است که بسیاری از کشورها، حتی کشورهای توسعه یافته، برای مدیریت این حجم از پسماند آمادگی کافی نداشتند.
امروزه بسیاری از کشورها تلاش میکنند با استفاده از فناوریهای نوین مانند اتوکلاوهای پیشرفته، سیستمهای پلاسمایی، زباله سوزهای کم آلاینده و سامانههای دیجیتال رهگیری، خطرات ناشی از این پسماندها را کاهش دهند.
کارشناسان ایرانی نیز معتقدند حرکت به سمت فناوریهای نو، کاهش تولید زباله از مبدأ، استفاده از تجهیزات پزشکی قابل بازیافت در موارد مجاز و توسعه مراکز متمرکز امحا، میتواند هزینه های مدیریت این پسماندها را در بلند مدت کاهش دهد.
سلامت شهرها به مدیریت یک کیسه زباله وابسته است
مدیریت پسماندهای عفونی شاید در نگاه نخست تنها یک مسئله بیمارستانی به نظر برسد، اما در واقع موضوعی مرتبط با سلامت همه شهروندان است. از پزشک و پرستار گرفته تا پاکبان، زباله گرد، کشاورز و حتی خانوادهای که از آبهای زیرزمینی استفاده میکند، همگی ممکن است به طور مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر مدیریت نادرست این پسماندها قرار گیرند.
اگرچه طی سالهای اخیر اقدامات مهمی مانند توسعه مراکز بی خطرسازی، اجرای طرح های هوشمند سازی، افزایش نظارت وزارت بهداشت و سازمان حفاظت محیط زیست و راه اندازی مراکز متمرکز امحا انجام شده است، اما کارشناسان تأکید دارند که مسیر پیش رو همچنان طولانی است.
توسعه زیرساختهای امحای استاندارد، حمایت مالی از مراکز درمانی، تقویت نظارت، آموزش مستمر کارکنان و فرهنگ سازی عمومی، حلقههای مفقوده ای هستند که میتوانند زنجیره مدیریت پسماندهای پزشکی را کامل کنند.
در نهایت، زبالههای عفونی تنها زمانی به «خطر خاموش» تبدیل میشوند که در سکوت و بیتوجهی رها شوند. هر سرنگ، هر پانسمان آلوده و هر کیسه پسماند بیمارستانی، اگر خارج از مسیر استاندارد مدیریت شود، میتواند نقطه آغاز بحرانی باشد که آثار آن نه فقط در یک بیمارستان، بلکه در سراسر شهر و محیط زیست نمایان شود. مدیریت علمی و مسئولانه این پسماندها، در حقیقت سرمایه گذاری برای حفظ سلامت امروز و امنیت زیست محیطی نسلهای آینده است.
نظر شما